Հինգ տարի ամուսնուս աղջկան հարազատ երեխայիս պես մեծացրի՝ հավատալով, որ նրա մայրը մահացել է։ Բայց մի օր քույրս փաստաթղթեր բերեց ու ասաց. «Նրա մայրը ողջ է։ Իսկ ամենասարսափելին այն է, թե ամուսինդ ինչ է արել քո անունից»։
Երբ ծանոթացա Արամի հետ, երեսունյոթ տարեկան էի։
Տարիներ շարունակ երազել էի ընտանիք ունենալու մասին, բայց արդեն սկսել էի մտածել, որ գուցե այդ երազանքս երբեք չիրականանա։
Արամը հանգիստ, աշխատասեր տղամարդ էր։ Նա միայնակ մեծացնում էր վեցամյա աղջկան՝ Մանեին։
Մեր ծանոթության առաջին օրերից նկատեցի, թե որքան էր սիրում երեխային։
Մի երեկո զգուշորեն հարցրի Մանեի մոր մասին։
Արամը մի քանի վայրկյան լռեց։
— Նա այլևս ողջ չէ,— ասաց։— Մանեի ծնվելուց կարճ ժամանակ անց մահացավ։
Նրա ձայնն այնքան տխուր էր, որ այլևս հարցեր չտվեցի։
— Մինչև հիմա դժվար է այդ մասին խոսելը,— ավելացրեց նա։
Ես հարգեցի նրա լռությունը։
Միայն քույրս՝ Անուշը, հենց սկզբից ինչ-որ բան չէր հավանում։
— Այս տղամարդու պատմության մեջ մի բան ինձ տարօրինակ է թվում,— ասաց նա։
— Ի՞նչը։
— Չգիտեմ։ Բայց դու գրեթե ոչինչ չգիտես նրա անցյալի մասին։
Ես բարկացա։
— Անո՛ւշ, մարդը կնոջն է կորցրել։ Պարտադիր չէ, որ ամեն ինչ պատմի։
Մեկ տարի անց մենք ամուսնացանք։
Մանեն սկզբում ամաչում էր ինձանից։ Բայց կամաց-կամաց մտերմացանք։
Նա խնդրում էր, որ դպրոցից առաջ մազերը հյուսեմ։ Երբ վատ երազ էր տեսնում, գալիս էր մեր ննջարան։
Մի երեկո, երբ պատրաստվում էր քնելու, հանկարծ գրկեց ինձ։
— Մա՛մ, սիրում եմ քեզ։
Այդ բառից աչքերս լցվեցին։
Հաջորդ հինգ տարիներն անցան սովորական ընտանեկան հոգսերով։
Ես համոզված էի, որ երջանիկ ընտանիք ունենք։
Մինչև մի երեքշաբթի Անուշը անսպասելի հայտնվեց մեր դռան առաջ։
Ձեռքին հաստ սև թղթապանակ կար։
— Արամը որտե՞ղ է,— հարցրեց։
— Աշխատանքի։ Ի՞նչ է պատահել։
— Իսկ Մանե՞ն։
— Դպրոցում է։
Անուշը մտավ ներս ու թղթապանակը դրեց սեղանին։
— Պետք է մի բան իմանաս։ Մանեի մայրը չի մահացել։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 
Սկզբում մտածեցի՝ քույրս ինչ-որ բան է շփոթել։
— Անո՛ւշ, ի՞նչ ես խոսում։
Նա բացեց թղթապանակը։
Ներսում փաստաթղթերի պատճեններ, հին լուսանկարներ և մի քանի նամակներ կային։
— Վերջին ամիսներին փորձում էի պարզել Արամի նախկին ընտանիքի պատմությունը,— ասաց նա։— Եվ մի բան հայտնաբերեցի։
Նա ինձ մեկնեց առաջին փաստաթուղթը։
Դա Արամի նախկին ամուսնալուծության վերաբերյալ դատարանի որոշման պատճենն էր։
Կարդացի կնոջ անունը։
Նարինե։
Հետո՝ որոշման ամսաթիվը։
Այն կազմվել էր Մանեի ծնվելուց երեք տարի անց։
— Բայց սա անհնար է,— շշնջացի։— Արամն ասում էր, որ կինը մահացել է ծննդաբերությունից հետո։
Անուշը գլխով արեց։
— Նա ստել է։ Արամն ու Նարինեն ամուսնալուծվել են, երբ Մանեն արդեն երեք տարեկան էր։
Ես նորից նայեցի փաստաթղթին։
Աղջկա հիմնական խնամքը հանձնվել էր հորը, բայց մոր հետ հանդիպումները նույնպես թույլատրված էին։
— Իսկ որտե՞ղ է հիմա Նարինեն։
— Ողջ է։ Ես խոսել եմ նրա հետ։
Այդ պահին միանգամից սառեցի։
— Դու գտե՞լ ես նրան։
— Այո՛։ Եվ նա ինձ շատ բան է պատմել։
Նարինեն Մանեի ծնվելուց հետո առողջական ծանր խնդիրներ էր ունեցել։ Երկար բուժվել էր, իսկ երբ երեխան դեռ փոքր էր, ամուսնությունը քայքայվել էր։
Արամը պնդել էր, որ ինքն ավելի կայուն պայմաններ ունի երեխային մեծացնելու համար։
Հետագայում Նարինեն որոշ ժամանակ բուժում էր ստացել արտերկրում։
Երբ վերադարձել էր, Արամն արդեն տեղափոխվել էր։
Նարինեն շարունակել էր փորձել կապ հաստատել դստեր հետ։
Բայց Արամը չէր պատասխանում նրա զանգերին ու նամակներին։
— Ինչո՞ւ նա դատարան չի դիմել,— հարցրի։
— Դիմել է խորհրդատվության, բայց երկար ժամանակ չի կարողացել կարգավորել հարցը։ Հետո էլ Արամի հետ կապը կորցրել է։ Նա ինձ ցույց տվեց իր ուղարկած նամակները։
Ես հազիվ էի շնչում։
— Բայց Մանեն համոզված է, որ իր մայրը մահացել է։
— Գիտեմ։
— Իսկ Արամն այդ ամենը երեխայի՞ն էլ է ասել։
Անուշը տխուր նայեց ինձ։
— Այո՛։
Հանկարծ հիշեցի մի դեպք։
Մանեն ութ տարեկան էր, երբ դպրոցում հանձնարարել էին նկարել ընտանիքը։
Նա նկարել էր ինձ, Արամին ու իրեն։
Հետո հարցրել էր.
— Մա՛մ, իմ առաջին մայրիկը երկնքից մեզ տեսնո՞ւմ է։
Ես գրկել էի նրան ու ասել, որ վստահ եմ՝ մայրը կուզենար իրեն երջանիկ տեսնել։
Այժմ այդ հիշողությունը ցավ պատճառեց։
Ես տարիներ շարունակ երեխային պատմել էի մի մահացած մոր մասին, որն իրականում ողջ էր։
Բայց Անուշը դեռ չէր ավարտել։
— Մի փաստաթուղթ էլ կա։ Հենց դրա համար էլ այսքան անհանգստացած եմ։
Նա թղթապանակից հանեց տպված նամակ։
Վերևում նշված էր երկու տարի առաջվա ամսաթիվը։
Նամակն Արամն էր ուղարկել Նարինեին։
Կարդացի առաջին տողերը։
«Նարինե՛, Մանեն արդեն նոր մայր ունի։ Իմ կինը՝ Լուսինեն, մեծացրել է նրան, և մենք չենք ցանկանում, որ դու հայտնվես մեր կյանքում»։
Շունչս կտրվեց։
Շարունակեցի։
«Լուսինեն նույնպես կարծում է, որ քո վերադարձը միայն կվնասի երեխային։ Խնդրում եմ՝ այլևս մի՛ փորձիր կապ հաստատել մեզ հետ»։
Ձեռքերս սկսեցին դողալ։
— Բայց ես երբեք նման բան չեմ ասել։
— Գիտեմ,— պատասխանեց Անուշը։
— Ես նույնիսկ չգիտեի, որ Նարինեն ողջ է։
Քույրս բռնեց ձեռքս։
— Հենց դա էլ ուզում էի հասկացնել։ Արամը ոչ միայն քեզանից է թաքցրել ճշմարտությունը, այլև քո անունն է օգտագործել, որպեսզի Մանեի մայրը դադարի կապ հաստատելու փորձերից։
Այդ պահին զգացի, որ վերջին հինգ տարիների մասին իմ պատկերացումները փլվում են։
Ես իսկապես սիրում էի Մանեին։
Նրան հարազատ աղջկաս պես էի մեծացրել։
Բայց երբեք չէի համաձայնի, որ երեխան զրկվի իր իսկական մոր հետ շփվելու հնարավորությունից միայն այն պատճառով, որ Արամն այդպես է ցանկանում։
— Նարինեն գիտի՞, որ ես ոչինչ չեմ իմացել,— հարցրի։
— Հիմա գիտի։ Երբ պատմեցի, շատ զարմացավ։
Այդ երեկո, երբ Արամը վերադարձավ աշխատանքից, խնդրեցի նստել խոհանոցում։
Մանեն դեռ ընկերուհու տանն էր։
Սեղանին դրեցի փաստաթղթերը։
Արամի դեմքը միանգամից փոխվեց։
— Որտեղի՞ց ես ստացել դրանք։
— Դա կարևոր չէ։ Պատասխանի՛ր՝ Նարինեն ո՞ղջ է։
Նա երկար լռեց։
— Լուսի՛ն, ամեն ինչ այնպես չէ, ինչպես դու ես պատկերացնում։
— Ողջ է՞, թե՞ ոչ։
— Այո՛։
Այդ մեկ բառից աչքերս լցվեցին։
— Հինգ տարի ինձ ասել ես, որ նա մահացել է։
Արամը գլուխը կախեց։
— Ես չէի ուզում, որ անցյալը խառնվի մեր կյանքին։
— Իսկ Մանե՞ն։ Նա կարծում է, որ մայրը մահացած է։
— Նարինեն մեզ թողել էր, Լուսի՛ն։ Ես մենակ էի մնացել երեխայի հետ։
— Բայց փաստաթղթերը ցույց են տալիս, որ նա բուժման էր մեկնել։ Եվ հետո փորձել է կապ հաստատել։
Արամը չպատասխանեց։
— Իսկ իմ անունից գրված նամա՞կը։
Նա փակեց աչքերը։
— Մտածում էի՝ եթե Նարինեն իմանա, որ դու Մանեին մեծացնում ես, կհասկանա ու կհեռանա։
— Դու նրան ասել ես, որ ես դեմ եմ հանդիպումներին։ Առանց ինձ հարցնելու։
Արամը մոտեցավ ինձ։
— Լուսի՛ն, խնդրում եմ, հասկացիր։ Ես վախենում էի, որ նա կվերադառնա ու կփորձի երեխային ինձանից վերցնել։
— Իսկ վախիդ պատճառով բոլորիս խաբե՞լ ես։
Նա լռեց։
Այդ երեկո առաջին անգամ հասկացա, որ մեր ընտանիքի խաղաղությունը կառուցված էր մի գաղտնիքի վրա, որը ես երբեք չէի ընդունի։
Հաջորդ օրերին շատ երկար մտածեցի։
Արամին ասացի, որ ժամանակավորապես առանձին ապրելու եմ։
Նա խնդրում էր չքանդել ընտանիքը։
Բայց ես նրան պատասխանեցի.
— Ընտանիքը ես չեմ քանդել։ Դու տարիներ շարունակ թաքցրել ես մի ճշմարտություն, որը Մանեն իրավունք ուներ իմանալու։
Ամենադժվարը աղջկաս հետ խոսելն էր։
Չցանկացա նրան միանգամից պատմել բոլոր ցավոտ մանրամասները։
Խորհրդակցեցինք մանկական հոգեբանի հետ, որպեսզի հնարավորինս զգուշորեն բացատրենք կատարվածը։
Երբ Մանեն իմացավ, որ իր ծննդաբերող մայրը ողջ է, երկար ժամանակ ոչինչ չէր ասում։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ ինչո՞ւ նա ինձ չի գտել։
Գրկեցի նրան։
— Նա փորձել է, բալե՛ս։ Բայց մեծերը շատ սխալներ են արել։ Դու ոչ մի բանում մեղավոր չես։
Մի քանի շաբաթ անց կազմակերպվեց Մանեի ու Նարինեի առաջին հանդիպումը։
Ես նույնպես այնտեղ էի։
Նարինեն մտավ սենյակ ու կանգ առավ դռան մոտ։
Նրա աչքերից արցունքներ էին հոսում։
Մանեն երկար նայեց նրան։
Հետո կամաց հարցրեց.
— Դո՞ւ ես իմ առաջին մայրիկը։
Նարինեն գլխով արեց։
— Այո՛, սիրելի՛ս։
Աղջիկս մի քանի քայլ մոտեցավ։
— Իսկ դու գիտեի՞ր, թե ես որտեղ եմ։
Նարինեն հազիվ պատասխանեց.
— Երկար ժամանակ չգիտեի։ Բայց քեզ երբեք չեմ մոռացել։
Այդ օրը նրանք շատ չխոսեցին։
Մանեն դեռ շփոթված էր։
Մենք նրան ժամանակ տվեցինք։
Հետագա ամիսներին նրանք կամաց-կամաց սկսեցին ճանաչել իրար։
Սկզբում կարճ հանդիպումներ էին։
Հետո՝ ավելի երկար զրույցներ։
Մանեն հարցնում էր իր մանկության, ծնվելու և մոր մասին։
Նարինեն պատասխանում էր այնքան, որքան աղջիկը պատրաստ էր լսելու։
Իսկ իմ ու Արամի հարաբերությունները նախկինի պես չդարձան։
Ես չէի կարող պարզապես մոռանալ նրա ստերը։
Բայց մի բան երբեք չփոխվեց։
Մանեն շարունակում էր իմ աղջիկը լինել։
Մի երեկո նա եկավ մոտս ու հարցրեց.
— Մա՛մ, եթե ես Նարինեին էլ սիրեմ, դու չե՞ս նեղանա։
Գրկեցի նրան։
— Ո՛չ, բալե՛ս։ Դու պարտավոր չես մեզանից մեկին ընտրել։
Նա ամուր սեղմվեց ինձ։
— Ես քեզ էլ եմ սիրում։
— Գիտեմ, իմ աղջի՛կ։
Այդ պահին հասկացա, որ Արամի գաղտնիքը բացահայտվելուց հետո ամեն ինչ չէր կործանվել։
Այո՛, իմ ամուսնությունը ծանր հարված էր ստացել։
Այո՛, մեր ընտանիքի մասին պատկերացումն այլևս նույնը չէր։
Բայց Մանեն վերջապես հնարավորություն էր ստացել ճանաչելու այն կնոջը, որի մասին ամբողջ մանկությունն իրեն ասել էին, թե մահացել է։
Իսկ ես հասկացա, որ նրան հարազատ երեխայիս պես սիրելու համար պարտադիր չէ նրա կյանքում միակ մայրը լինել։
Մի քանի ամիս անց Մանեն դպրոցից վերադարձավ երկու նկարով։
Մեկը նվիրեց Նարինեին։
Մյուսը՝ ինձ։
Իմ նկարում երեքս էինք՝ Մանեն, Նարինեն ու ես։
Վերևում աղջիկս գրել էր.
«Իմ երկու մայրիկները»։
Եվ այդ պահին, երկար ամիսների ծանր ապրումներից հետո, առաջին անգամ արտասվեցի ոչ թե ցավից, այլ երջանկությունից։
