Մայրս իր յոթանասունհինգամյակի առավոտյան զանգեց ու պահանջեց, որ ոչ մեկս իրեն շնորհավորելու չգանք։ Երբ անհանգստացած հասանք, տեսանք՝ բակի երկար սեղանին շարված են քսանհինգ զույգ հին աշխատանքային ձեռնոցներ։ Եղբայրս բարկացած հարցրեց՝ ինչ ներկայացում է կազմակերպել։ Մայրս ցույց տվեց մեր կողքին կանգնած անծանոթ կանանց ու ասաց. «Էս մարդկանցից յուրաքանչյուրին ես մի խոստում եմ տվել։ Այսօր դուք էլ պիտի իմանաք՝ ինչու է ձեր մայրը քսանհինգ տարի ամեն ամսվա վերջին տնից հեռացել»։
Մորս ծննդյան օրը մենք միշտ մեծ խնջույք էինք կազմակերպում։
Բայց այդ տարի առավոտյան ժամը յոթին նա զանգեց։
— Սաթի՛կ, այսօր չգաք։
Ես զարմացա։
— Մա՛մ, յոթանասունհինգ տարեկան ես դառնում։ Ամեն ինչ արդեն պատրաստել ենք։
— Չգաք, աղջի՛կս։ Խնդրում եմ։
Հեռախոսն անջատեց։
Անմիջապես զանգեցի եղբորս՝ Կարենին։
Մեկ ժամ անց երկուսով հասանք ծնողներիս հին տունը։
Բակի երկար սեղանին քսանհինգ զույգ մաշված աշխատանքային ձեռնոց կար։
Մի մասը պատռված էր։
Մյուսների մատները՝ կոշտացած։
Սեղանի շուրջ կանգնած էին տարբեր տարիքի կանայք։
Ոչ մեկին չէի ճանաչում։
Մայրս՝ յոթանասունհինգամյա Մարոն, կանգնած էր նրանց մեջտեղում։
Եղբայրս զայրացավ։
— Մա՛մ, էս ի՞նչ ներկայացում է։ Մենք քո ծնունդն ենք ուզում նշել, դու ինչ-որ մարդկանց ես հավաքել։
Մայրս չպատասխանեց։
Նա մոտեցավ առաջին զույգ ձեռնոցներին։
— Սրանք Սոնայինն են։ Էս էլ՝ Վարդուհունը։ Էս զույգն Արևիկինն է։
Հետո նայեց մեզ։
— Էս մարդկանցից յուրաքանչյուրին ես մի խոստում եմ տվել։ Այսօր պիտի իմանաք՝ ինչու եմ քսանհինգ տարի ամեն ամսվա վերջին տնից հեռացել։
Կարենը անհամբեր ընդհատեց.
— Մա՛մ, մենք գիտենք։ Ասում էիր՝ ընկերուհիներիդ ես այցելում։
— Ընկերուհիներիս էլ էի այցելում։ Բայց ուրիշ գործով։
Նա վերցրեց ամենահին ձեռնոցները։
— Քսանհինգ տարի առաջ էս ձեռնոցների տերը չէր կարողանում անգամ իր անունը գրել։
Եղբայրս ծիծաղեց։
— Ու ի՞նչ կապ ունի դա մեզ հետ։
Մայրս նայեց նրան։
— Էն, որ էսօր էդ նույն կինը պիտի ինձ փոխարինի։
Այդ պահին կանանցից մեկը մոտեցավ։
Նա իր աշխատանքային ձեռնոցները դրեց սեղանի կենտրոնում ու ասաց.
— Մարո՛, ես պատրաստ եմ։ Բայց նախ քո երեխաներին պիտի մի բան պատմեմ։ Որովհետև էն տարին, երբ դու ինձ առաջին անգամ հանդիպեցիր, ես արդեն որոշել էի՝ էլ երբեք աշխատանքի չեմ դիմելու։
Շարունակությունը՝ առաջին մեկնաբանությունում 
Առաջին մեկնաբանություն
Կնոջ անունը Սոնա էր։
Վաթսուներկու տարեկան էր։
Ձեռքերը կոշտացած էին, եղունգների տակ՝ հողի մուգ հետքեր։
Նա երկար տարիներ դաշտերում ու ջերմոցներում էր աշխատել։
— Ես քառասունն անց էի, երբ առաջին անգամ փորձեցի մշտական աշխատանք գտնել,— սկսեց պատմել։— Բայց լրացնելու թղթերը չէի հասկանում։
Եղբայրս անհարմար շարժվեց։
Սոնան շարունակեց.
— Դպրոց քիչ եմ գնացել։ Կարդալ գիտեի, բայց շատ դանդաղ։ Իսկ գրելը հատկապես դժվար էր։ Ամաչում էի, որ մարդիկ կտեսնեն։
Մի անգամ աշխատանքի դիմելիս իրեն խնդրել էին լրացնել պարզ դիմում։
Նա շփոթվել էր։
Վերցրել էր թուղթը, բայց չէր կարողացել ինքնուրույն ավարտել։
Եվ տուն էր վերադարձել՝ որոշելով այլևս չդիմել։
— Հենց էդ ժամանակ Մարոյին հանդիպեցի,— ասաց Սոնան։
Մայրս այդ տարիներին գյուղի դպրոցում օգնական էր աշխատում։
Երեկոները հաճախ օգնում էր երեխաներին կարդալ։
Երբ Սոնան պատմել էր իր դժվարության մասին, մայրս առաջարկել էր.
— Արի՛, միասին պարապենք։
Սոնան սկզբում հրաժարվել էր։
— Էս տարիքում ի՞նչ սովորեմ։
Մայրս պատասխանել էր.
— Էս տարիքում էլ կարող ես սովորել էն, ինչ ուզում ես։
Սկզբում շաբաթը մի քանի անգամ հանդիպել էին։
Մայրս օգնել էր նրան վարժվել կարդալու ու գրելու մեջ։
Հետո Սոնան կարողացել էր ինքնուրույն լրացնել իրեն անհրաժեշտ պարզ փաստաթղթերը։
Դա արագ չէր ստացվել։
Բայց ստացվել էր։
Ժամանակի ընթացքում Սոնան մորս մոտ բերել էր իր ծանոթներից մեկին։
Հետո՝ մյուսին։
Պարզվել էր՝ շրջակա գյուղերում բազմաթիվ կանայք կան, որոնք երկար տարիներ աշխատել են դաշտերում, արտադրամասերում, փոքր տնտեսություններում, բայց դժվարանում են ինքնուրույն կարդալ գրավոր տեղեկությունները կամ հաշվարկել աշխատանքի դիմաց վճարումները։
Ոմանք դպրոցը վաղ էին թողել։
Մյուսները կարողանում էին կարդալ, բայց վախենում էին փաստաթղթերից։
Մայրս սկսել էր նրանց օգնել։
Ոչ թե մարդկանց փոխարեն ստորագրելով կամ որոշումներ կայացնելով։
Այլ սովորեցնելով, որ իրենք հասկանան՝ ինչ են կարդում, ինչ հարցեր պիտի տան, և երբ մասնագետի օգնություն է անհրաժեշտ։
— Իսկ ինչո՞ւ հենց ամսվա վերջին էիր գնում,— հարցրի։
Մայրս պատասխանեց.
— Որովհետև էդ օրերին շատերն աշխատավարձ էին ստանում, հաշվարկներ անում, հաջորդ ամսվա աշխատանքն էին պլանավորում։ Մենք էլ պայմանավորվել էինք ամսվա վերջին օրը միասին հավաքվել։
Տարբեր տարիներին հանդիպումները տարբեր տեղերում էին անցկացրել։
Սկզբում՝ Սոնայի տանը։
Հետո՝ գյուղի փոքրիկ գրադարանի ազատ սենյակում։
Վերջին տարիներին արդեն հարևան բնակավայրի համայնքային կենտրոնում էին հանդիպում։
Մայրս նրանցից մի քանիսին օգնել էր սովորելու առաջին քայլերում։
Մյուսները եկել էին ավելի ուշ։
Ընդհանուր քսանհինգ կին էին, որոնք տարիների ընթացքում շարունակում էին կապ պահպանել այդ խմբի հետ։
— Բայց ինչո՞ւ էիր մեզնից թաքցնում,— հարցրեց Կարենը։
Մայրս երկար նայեց նրան։
— Չեմ թաքցրել։ Պարզապես երբևէ չեք հարցրել՝ ինչով ենք զբաղվում։
Ես ուզում էի ասել, որ դա ճիշտ չէ։
Բայց հիշեցի մեր խոսակցությունները։
«Մա՛մ, էս ամսվա վերջին էլ ես գնալո՞ւ»։
«Հա՛, աղջի՛կս»։
«Դե լավ, միայն թե ուշ մի՛ վերադարձիր»։
Մենք երբեք ավելին չէինք հետաքրքրվել։
Կարծում էինք՝ պարզապես ընկերուհիներով հավաքվում են։
Այդ պահին մայրս ասաց.
— Հիմա ուզում եմ բացատրել՝ էս ձեռնոցներն ինչու են սեղանին։
Նա վերցրեց Սոնայի ձեռնոցները։
— Քսանհինգ տարի առաջ Սոնան ինձ ասաց, որ իր ձեռքերը միայն հողի հետ աշխատելու համար են։ Ես իրեն խոստացա՝ մի օր էդ նույն ձեռքերով ինքնուրույն կգրի իր անունը։
Սոնան ժպտաց։
— Ու գրեցի։
Մայրս վերցրեց մյուս զույգը։
— Վարդուհին տարիներով չէր համարձակվում իր աշխատանքի համար վճարվող գումարը ինքնուրույն հաշվել։ Հիմա ինքն է վարում իր փոքր տնտեսության հաշվառումը։
Հետո՝ երրորդը։
— Արևիկը երկար ժամանակ ամաչում էր նույնիսկ բարձրաձայն կարդալուց։ Հիմա իր թոռներին ամեն երեկո հեքիաթ է կարդում։
Ձեռնոցներից յուրաքանչյուր զույգը պատկանում էր մի կնոջ, որը տարիների ընթացքում վերադարձել էր այդ խմբի հանդիպումներին։
Կանայք որոշել էին այսօր բերել հենց այն հին ձեռնոցները, որոնցով ժամանակին աշխատել էին։
Ոչ թե աղքատությունն ընդգծելու։
Այլ ցույց տալու, որ նույն ձեռքերով կարելի է և՛ հող մշակել, և՛ նոր բան սովորել։
Կարենը դեռ չէր հասկանում։
— Լավ, մա՛մ, բայց ինչո՞ւ հենց քո ծննդյան օրը պիտի հավաքվեին։
Մայրս նստեց աթոռին։
— Որովհետև երեք ամիս առաջ որոշել եմ՝ այլևս ամեն ամիս չեմ գնալու։
Սոնան գլուխը կախեց։
Մայրս շարունակեց.
— Վերջին շրջանում ճանապարհը դժվար եմ տանում։ Երեկոյան շուտ եմ հոգնում։ Ու հասկացել եմ՝ ժամանակն է, որ էս գործը շարունակեն իրենք։
Ես զարմացա։
— Այսինքն՝ դադարեցնո՞ւմ ես հանդիպումները։
— Ես եմ դադարեցնում իմ ամենամսյա ճանապարհորդությունները։ Բայց խումբը կարող է շարունակել։
Սոնան մոտեցավ։
— Դրա համար էլ այսօր եկել ենք։
Պարզվեց՝ կանայք արդեն մի քանի շաբաթ պատրաստվում էին։
Համայնքային կենտրոնի պատասխանատուի հետ պայմանավորվել էին շարունակել հանդիպումները նույն սենյակում։
Սոնան և ևս երկու կին պատրաստ էին օգնել նոր մասնակիցներին՝ այն պարզ հմտություններով, որոնք իրենք տարիների ընթացքում սովորել էին։
Ավելի բարդ հարցերի համար նախատեսում էին համապատասխան մասնագետների դիմել։
Մայրս չէր ուզում, որ իր բացակայությունից հետո խումբը փակվի։
— Ես ձեզ բոլորիդ մի բան եմ խոստացել,— ասաց նա։— Որ մի օր այլևս ստիպված չեք լինելու ամեն թուղթ ինձ բերել՝ վախենալով, թե մենակ չեք հասկանա։
Սոնան ժպտաց։
— Էդ օրը եկել է, Մարո՛։
Այդ պահին կանանցից ամենաերիտասարդը՝ քառասունվեցամյա Նազենին, մոտեցավ Կարենին։
— Մի բան եմ ուզում ձեզ ցույց տալ։
Նա ձեռքին թուղթ ուներ։
Վրան հաջորդ ամսվա հանդիպումների պարզ ծրագիրն էր։
Նազենին ինքն էր կազմել։
Գրված էին օրերը, ժամերը, թեմաները։
Կարենը կարդաց։
— Սա դո՞ւ ես գրել։
— Հա՛։ Մի քանի տարի առաջ ես չէի համարձակվում նույնիսկ մյուսների առաջ կարդալ։ Հիմա ուզում եմ նոր եկող կանանց օգնել։
Եղբայրս երկար նայեց թղթին։
Հետո հարցրեց.
— Իսկ ձեր խումբն ի՞նչ օգնության կարիք ունի։
Մայրս զարմացած շրջվեց։
Կարենը շարունակեց.
— Կարող եմ օգնել սենյակի սեղաններն ու աթոռները տեղափոխել, եթե պետք լինի։
Սոնան ժպտաց։
— Սեղաններ ունենք։ Բայց գրատախտակը շատ հին է։ Եթե ամրացնել օգնես, լավ կլինի։
Կարենը գլխով արեց։
— Կգամ։
Ծննդյան օրը լրիվ ուրիշ կերպ անցավ։
Ոչ մի մեծ խնջույք չեղավ։
Կանայք նստեցին բակի երկար սեղանի շուրջ։
Ես թեյ պատրաստեցի։
Մայրս առաջին անգամ այդքան մանրամասն պատմեց իր կյանքի մի մասի մասին, որի գոյությունը մենք գրեթե չէինք նկատել։
Մի պահ նրան հարցրի.
— Մա՛մ, իսկ դու էս ամբողջ տարիներին երբևէ չե՞ս հոգնել։
Նա ծիծաղեց։
— Իհարկե հոգնել եմ։ Դրա համար էլ հիմա ուզում եմ հանգստանալ։
Հետո ավելացրեց.
— Բայց էսօր հոգնած չեմ։ Էսօր եկել են ինձ ասելու, որ գործս կարող եմ հանգիստ թողնել իրենց։
Մի շաբաթ անց Սոնան ղեկավարեց խմբի առաջին հանդիպումը՝ առանց մորս։
Մայրս տանն էր։
Առավոտյան ժամը տասին զանգեց ինձ։
— Սաթի՛կ, էսօր ազատ եմ։
Զարմացա։
— Բա ի՞նչ ես անելու։
— Չգիտեմ։ Կարող է գնամ շուկա, հետո զբոսնեմ։
Ծիծաղեցի։
— Մա՛մ, դու առաջին անգամ ծրագիր չունե՞ս։
— Հա՛։ Ու ինձ դուր է գալիս։
Երեկոյան Սոնան զանգեց։
Մայրս միացրեց բարձրախոսը։
— Մարո՛, առաջին հանդիպումը լավ անցավ։
— Քանի՞ հոգի էր եկել։
— Տասնմեկը։ Երկու նոր կին էլ ունենք։
Մայրս ժպտաց։
— Դժվա՞ր էր։
— Մի քիչ։ Սկզբում շատ էի հուզվում։
— Հետո՞։
— Հետո սկսեցինք աշխատել, մոռացա, որ հուզվում էի։
Մայրս ծիծաղեց։
— Դե լավ է։
Սոնան շարունակեց.
— Մարո՛, մի բան էլ կա։ Էն նոր կանանցից մեկը հարցրեց՝ ինքն արդեն ուշացած չէ՞ սովորելու համար։
Մայրս լռեց։
— Ու ի՞նչ պատասխանեցիր։
Սոնան ժպտալով ասաց.
— Քո ասածը։ Ասացի՝ սկսի՛ր, հետո կորոշենք՝ ուշ է, թե չէ։
Մի ամիս անց խմբի կանայք մորս հյուր եկան։
Այս անգամ ոչ բոլորով։
Միայն Սոնան, Վարդուհին ու Նազենին։
Ձեռնոցներ չէին բերել։
Փոխարենը բերել էին մի փոքրիկ գրատախտակ, որը հին սենյակից փոխել էին նորով։
Կարենը օգնել էր ամրացնել նորը։
Սոնան ասաց.
— Էս հինը ուզում էինք քեզ տալ։ Որ հիշատակ ունենաս։
Մայրս նայեց գրատախտակին։
Վրան բազմաթիվ հին քերծվածքներ կային։
Մի անկյունում դեռ կավիճի սպիտակ հետքեր էին մնացել։
— Էսքան տարի էս գրատախտակի առաջ եմ կանգնել,— ասաց նա։
Ես սպասում էի, որ կարտասվի։
Բայց մայրս ժպտաց։
— Լավ։ Էս մեկը իմն է։ Նորը ձերն է։
Մի քանի օր անց Կարենը հին գրատախտակը կախեց մորս տան փոքրիկ սենյակում։
Մայրս այնտեղ սկսեց իր համար գրքեր դասավորել։
Այլևս չէր պատրաստվում դասեր անցկացնել ամեն ամսվա վերջին։
Նա ուզում էր պարզապես կարդալ։
Մի կիրակի գնացի այցելելու։
Մայրս նստած էր պատուհանի մոտ։
Ձեռքին գիրք կար։
— Մա՛մ, ինչո՞ւ էսօր խմբին չես գնացել։
Նա ժպտաց։
— Որովհետև այսօր Սոնան է այնտեղ։
Հետո փակեց գիրքը։
— Իսկ ես վաղուց ուզում էի էս պատմությունը կարդալ։ Հիմա վերջապես ժամանակ ունեմ։
Դուրս գալիս նայեցի բակին։
Քսանհինգ զույգ ձեռնոցներն այլևս սեղանին չէին։
Կանայք դրանք հետ էին տարել իրենց աշխատանքին։
Մայրս էլ այլևս ամեն ամիս չէր մեկնում նրանց մոտ։
Բայց հաջորդ ամսվա վերջին համայնքային կենտրոնի սենյակում լույսերը նորից վառվեցին։
Այս անգամ դռան մոտ Սոնան էր դիմավորում նոր եկած կանանց։
Մայրս այդ մասին իմացավ հեռախոսազանգով։
Երբ անջատեց, մի պահ լուռ նստեց։
Հետո վերադարձավ իր կիսատ թողած գրքին։
